Deneme Süresindeki İşçinin Hakları

İş ilişkisinin kurulmasıyla birlikte taraflar arasında sürekli ve karşılıklı borç ilişkisi doğar. Bu ilişkinin sağlıklı biçimde devam edebilmesi, işçinin üstlendiği iş görme edimini gerektiği gibi yerine getirebilmesine ve işverenin organizasyon yapısına uygunluk göstermesine bağlıdır.

İşveren tarafından deneme süresine ihtiyaç duyulmasının sebeplerini; işçinin çalışma disiplininin, iş organizasyonuna ve ekip yapısına uyumunun, işyeri kurallarına riayet düzeyinin ve verilen talimatları yerine getirme kabiliyetinin somut olarak gözlemlenmek istenmesi oluşturabilir.

Özellikle nitelik gerektiren pozisyonlarda, adayın özgeçmişinde yer alan bilgilerin fiili çalışma ortamında doğrulanması ve iş süreçlerine adaptasyon hızının değerlendirilmesi, deneme süresinin işveren bakımından işlevsel bir süreç olarak görülmesine neden olmaktadır.

Uygulamada bu uyumun test edilebilmesi amacıyla sözleşmelere "deneme süresi" kaydı konulmakta ve taraflara sınırlı bir zaman dilimi içinde daha esnek bir fesih imkanı tanınmaktadır.

Deneme süreli iş sözleşmesi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 15. maddesinde şu şekilde hüküm altına alınmıştır:

"Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.

Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır."

Hüküm uyarınca, iş sözleşmesine deneme süresi konulması tarafların iradesine bağlıdır. Diğer bir ifadeyle deneme süresi kendiliğinden değil, ancak sözleşmede açıkça kararlaştırılması halinde uygulanabilmektedir.

Toplu iş sözleşmesi bulunan işyerlerinde, toplu iş sözleşmesi hükmü ile bu sürenin en fazla dört aya kadar uzatılabilmesine imkan tanınmıştır.

Deneme süresinin en önemli özelliği, tarafların deneme süresi içinde bildirim öneline uymalarına gerek olmadan ve tazminatsız şekilde iş sözleşmesini feshedebilmeleridir. Bu husus Yargıtay kararlarında da deneme süresi içinde işçinin veya işverenin, iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmadan ve tazminatsız şekilde feshedebileceği ifade edilmektedir (Yargıtay 9. HD. 02.07.2018 gün, 2017/3173 E, 2018/14254 K.).

Deneme süresi içinde olan işçi bakımından, işverenin sigortalılık yükümlülükleri de devam etmektedir.

İşveren, işçinin fiilen işe başladığı tarihten önce Sosyal Güvenlik Kurumuna işe giriş bildirgesini vermekle yükümlüdür. İşe giriş bildirgesinin verilme süresine ilişkin istisnalar deneme süresine etki etmemektedir.

Diğer bir ifadeyle deneme süresi gerekçe gösterilerek sigortasız çalışma söz konusu olamaz. Aynı şekilde işçinin deneme süresi içinde çalıştığı gün sayıları ve prime esas kazançları da cari döneme ilişkin muhtasar ve prim hizmet beyannamesi kapsamında eksiksiz bildirilmelidir.

İşçi, deneme süresi boyunca çalıştığı günler karşılığında ücretini, varsa fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil alacaklarını talep etme hakkına sahiptir. Ücret ve diğer işçilik alacakları, deneme süresinden etkilenmemekte, işçinin ücret ve diğer alacaklarının tam olarak ödenmesi gerekmektedir.

İşçinin kıdem süresi de tespit edilirken işçinin fiilen çalışmaya başladığı tarih esas alınmalıdır. Diğer bir anlatımla deneme süresinde geçen süreler de kıdem süresinden sayılmaktadır. Örneğin, 01.01.2026 tarihinde belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışmaya başlayan işçinin iki aylık deneme süresi 28.02.2026 tarihinde sona erecektir. 31.12.2026 tarihinde ise işçinin kıdem süresi 1 yıl olacaktır.

Sonuç olarak deneme süresi, işveren bakımından işçinin uygunluğunu değerlendirme imkanı tanıyan; işçi bakımından ise işyerini ve çalışma koşullarını gözlemleme fırsatı sağlayan sınırlı ve istisnai bir dönemdir. Bu dönemde, işçinin sigortalılık statüsünü, ücret ve diğer işçilik alacaklarını ortadan kaldırmamakta; yalnızca fesih usulü yönünden taraflara bildirim süresiz ve tazminatsız sona erdirme imkanı tanımaktadır. Bu nedenle deneme süresi uygulamasının kanuni sınırlar içinde, yazılı olarak ve işçinin temel hakları gözetilerek yürütülmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.